Kalendarz wydarzeń
<<  Sierpień 2017  >>
Ni Po Wt Śr Cz Pi So
    1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29 30 31    
Wydarzenia z Zagranicy

Karty z dziejów Powiśla Dąbrowskiego

Referat dr Andrzeja Skowrona pt. „Ruch Ludowy w Powiecie Dąbrowa Tarnowska w latach 1935-1955” przygotowany przy okazji wystawy IPN "Ruch Ludowy w służbie Rzeczpospolitej", 26 maja 2012 roku:


W momencie odzyskania przez Polskę niepodległości w 1918 r. ruch ludowy był rozbity na kilka partii. W poszczególnych partiach pojawiały się tendencje zjednoczeniowe. Jednakże przywódcy największych partii chłopskich, poprzez zjednoczenie, widzieli po prostu wchłonięcie innych ugrupowań chłopskich. Także próby porozumienia ludowców z byłej Galicji i byłej Kongresówki nie przynosiły rezultatów. Po przewrocie majowym w Polsce w 1926r., rządząca ekipa sanacyjna, zdecydowanie wrogo odnosiła się do piastowskiego ruchu ludowego.

Po wyborach parlamentarnych 1930r. w Polsce zwanych też "brzeskimi", ludowcy zdali sobie sprawę, że do walki z sanacją konieczna jest masowa i silna partia polityczna. W niecałe pięć miesięcy po wyborach na Kongresie Zjednoczeniowym trzech stronnictw: PSL "Piast", PSL "Wyzwolenie" i Stronnictwa Chłopskiego, w dniu 15 marca 1931r. w Warszawie utworzono jednolite Stronnictwo Ludowe (SL). Proces reorganizacji istniejących kół "Piasta" i zakładania nowych kół SL przebiegał w powiecie bardzo sprawnie, co potwierdzało ludowcową orientację dąbrowskiej wsi. Prezesem Zarządu Powiatowego SL w Dąbrowie Tarnowskiej został wybrany Jan Bania, wiceprezesem Henryk Krzciuk. W 1932r. dąbrowscy ludowcy zdali egzamin ze sprawności organizacyjnej, dyscypliny i determinacji. Okazją ku temu była rozpoczęta w powiecie limanowskim akcja bojkotu targowisk. W powiecie dąbrowskim bojkoty objęły targowiska w Żabnie, Dąbrowie i Szczucinie. Dąbrowska organizacja SL wykazała spoistość i zwartość organizacyjną. Starcie z policją w Dąbrowie i z łamistrajkami zza Wisły, w Szczucinie umocniło ducha oporu w szeregach ludowców. Mimo wielu aresztowań strajk zakończył się powodzeniem, gdyż magistraty trzech miasteczek obniżyły opłaty targowe o 20-40%. Wysoka temperatura życia politycznego na wsi dąbrowskiej utrzymała się również w 1933r. Osłabienie dąbrowskich ludowców nastąpiło w 1934r., co wynikało ze zmęczenia walką z ekipą sanacyjną i katastrofalną powodzią z lipca 1934r.

Walka ludowców z sanacją osiągnęła apogeum w latach trzydziestych dwudziestego wieku w dniach Wielkiego Strajku Chłopskiego. Decyzję o strajku podjął styczniowy Kongres SL, natomiast obradujący 17 czerwca 1937r, w Warszawie Naczelny Komitet Wykonawczy ustalił jego termin na dni 16-25 sierpnia 1937r. Począwszy od 15 sierpnia chłopi wstrzymali się w 100% od udziału w targach i jarmarkach mimo zaistniałych trudności. Próby łamania strajku z terenu kieleckiego nie powiodły się, gdyż pikiety na moście w Szczucinie zawracały chłopskie wozy. Place targowe w Dąbrowie, Szczucinie i Żabnie świeciły pustkami. Nie pracowała również służba folwarczna i robotnicy rolni.  

W ciągu 1938r. z powodu zagrożenia Polski ze strony Niemiec, ludowcy dąbrowscy mocno stonowali walkę z sanacją. Skupili się na opanowaniu powiatowych instytucji społeczno-gospodarczych, co udało się im zrealizować. Na ostatnim przed wojną święcie ludowym, które odbyło się w Oleśnie ludowcy dąbrowscy uchwalili rezolucję domagającą się mobilizacji i zjednoczenia wszystkich sił narodu polskiego w obronie zagrożonej niepodległości.

Klęska wrześniowa niezwykle przygnębiająco wpłynęła na stan nastrojów polskiego społeczeństwa. Jednak już w grudniu 1939r. powstało w Krakowie Okręgowe Kierownictwo Ruchu Ludowego (OKRL), które wiosną następnego roku podporządkowało się centralnemu kierownictwu Ruchu Ludowego (CKRL) w Warszawie. OKRL i CKRL za jedyną legalną władzę uznawały Polski Rząd na Emigracji z jego premierem Władysławem Sikorskim, w którym stanowisko wicepremiera piastował ludowiec Stanisław Mikołajczyk. Wiosną 1940r. zostało utworzone w Dąbrowie Powiatowe Kierownictwo Ruchu Ludowego (PKRL). Tzw. trójkę polityczną tworzyli m.in.: Stanisław Klimczak "Żelazny" ze Słupca - przewodniczący oraz Władysław Latocha "Szpak" i Emil Kozioł "Juchas" z Jadownik Mokrych - członkowie. Skład osobowy dąbrowskiej trójki politycznej ulegał później kilkakrotnym zmianom. W okresie następnych miesięcy 1940 i 1941r. zostały wyłonione trójki polityczne na szczeblu gmin i gromad.

Realizując wytyczne CKRL ludowcy powiatu dąbrowskiego utworzyli swoją siłę zbrojną, która przyjęła nazwę Straży Chłopskiej (Chłostry). Wg instrukcji miały to być oddziały terytorialne, związane z terenem na którym powstały i na którym miały działać. Miały być użyte w przyszłych walkach powstańczych. Komendantem "Chłostry" w powiecie dąbrowskim był Józef Motyka "Groźny" z Luszowic. Z kolei rozwój Batalionów Chłopskich (BCH) w powiecie dąbrowskim przypada na drugą połowę 1943r. Po wydzieleniu do scalenia z Armią Krajową (AK) oddziałów taktycznych BCH z pozostałych oddziałów terytorialnych została utworzona Ludowa Straż Bezpieczeństwa (LSB). Miała ona realizować (LSB) polityczne i ideowe założenia CKRL na terenie całej Rzeczypospolitej ze szczególnym uwzględnieniem terenu wiejskiego.

Organizacjami kobiecymi ruchu ludowego był Ludowy Związek Kobiet (LZK) i jego pion sanitarny - Zielony Krzyż. Zakres ich zadań obejmował prowadzenie pracy politycznej i wychowawczej wśród kobiet i młodzieży, szkolenie sanitarne, organizowanie samopomocy społecznej, kolportowanie prasy konspiracyjnej oraz pełnienie funkcji łączniczek. Integracja sił AK i BCH w powiecie dąbrowskim dokonała się w okresie wiosny 1944r.

W styczniu 1945r. powiat dąbrowski został wyzwolony z pod okupacji niemieckiej. Jednak w pierwszych miesiącach 1945r. sytuacja w kraju była bardzo skomplikowana. Władzą uznawaną w powiatach było pozostające w konspiracji OKRL. Na przełomie stycznia i lutego 1945r. w Krakowie został utworzony Zarząd Wojewódzki Stronnictwa Ludowego   z Tadeuszem Wonerem. Był to jednak komunizujący nurt ruchu ludowego i dlatego nie był uznawany przez struktury ludowego podziemia. Dnia 6 marca 1945r. w Dąbrowie odbył się pierwszy powojenny zjazd ludowców. Prezesem Zarządu Powiatowego Stronnictwa Ludowego został wybrany S. Klimczak. Nowo wybrany ZPSL wystosował apel do swoich członków, by czynnie włączyli się w proces tworzenia władzy w gminach, usuwania zniszczeń wojennych, a także w pracę komisji parcelujących folwarki.

W czerwcu 1945r. utworzono w Polsce tymczasowy Rząd Jedności Narodowej,  w którym S. Mikołajczyk objął funkcję wicepremiera. Umożliwiło to ujawnienie podziemnych struktur ruchu ludowego. Powyższe wydarzenia oraz kontynuacja nurtu Witosa i Mikołajczyka w praktyce oznaczało eliminację z SL nurtu prokomunistycznego, na co jego przywódcy nie chcieli się zgodzić. Z tego względu w dniu 22 sierpnia 1945r. utworzono nową partię ludową - Polskie Stronnictwo (PSL), które było kontynuacją przedwojennego SL. Druga połowa 1945r. była okresem dynamicznego rozwoju kół w powiecie dąbrowskim oraz ich masowego przechodzenia w szeregi PSL. Na początku czerwca 1946r. z inspiracją komunistów Tadeusz Rek dokonał rozłamu w PSL i utworzył PSL - Nowe Wyzwolenie. W powiecie dąbrowskim na czele PSL - Nowe Wyzwolenie stanął Władysław Łysik.

W atmosferze terroru w dniu 19 stycznia 1947r. odbyły się "wybory" do Sejmu Ustawodawczego w Polsce. Ewidentne fałszerstwa przyniosły zwycięstwo komunistom. Tego stanu rzeczy nie mógł zmienić oficjalny protest wniesiony przez PSL. S. Mikołajczyk nie widzący szans odwrócenia biegu wydarzeń potajemnie opuścił Polskę. Wówczas na czele PSL stanął Józef Niećko uległy wobec komunistów. Objęcie kierownictwa przez J. Niećkę i jego zwolenników równoznaczne było ze zrezygnowaniem PSL z ambicji odgrywania samodzielnej roli w państwie. Na wiadomość o zmianie kierownictwa PSL, emigracji   S. Mikołajczyka, część ludowców dąbrowskich skupionych wokół S. Klimczaka w dniu 29 października 1947r. podjęła decyzję o rozwiązaniu PSL w powiecie dąbrowskim. W listopadzie 1949r. z PSL (bez zwolenników S. Mikołajczyka) i SL- Wola Ludu zostało utworzone Zjednoczone Stronnictwo Ludowe (ZSL).

W omawianym okresie pierwszoplanową postacią wśród dąbrowskich ludowców był Stanisław Klimczak. Urodził się 12 października 1899r. w Brniu Osuchowskim. Walczył  w pierwszej wojnie światowej i wojnie polsko-sowieckiej w 1920r. We wrześniu 1923r. ożenił się z Julią Sroką i na stałe osiedlił się w Słupcu. W swoim życiu sprawował szereg funkcji politycznych i społeczno-gospodarczych. Oto niektóre z nich: prezes koła PSL-Piast i Kółka Rolniczego w Słupcu; prezes ZPSL w Dąbrowie; członek Rady Naczelnej SL; Powiatowy Delegat Rządu (konspiracyjny starosta); przewodniczący Powiatowej Rady Narodowej w Dąbrowie; poseł do Krajowej Rady Narodowej w Warszawie; wiceprezes Naczelnego Komitetu Wykonawczego PSL (S. Mikołajczyka) i inne. W 1948r. w Polsce rozpoczęto kolektywizację rolnictwa. Na wsiach zaczęto tworzyć na siłę spółdzielnie produkcyjne. Podobnie było w Słupcu, gdzie mimo nacisków spółdzielnia nigdy nie powstała. Władze komunistyczne chciały, żeby S. Klimczak wstąpił do tworzonej spółdzielni, na co on nie wyraził zgody. Jego aresztowanie było kwestią czasu. Pod pretekstem, że nie odbył przypadającej mu nocnej warty w dniu 22 lipca 1950r. został aresztowany i osadzony w więzieniu w Krakowie przy ulicy Montelupich. W dniu 28 grudnia 1951r. został skazany na siedem lat więzienia. Oskarżono go o prowadzenie działalności szpiegowskiej na rzecz obcego mocarstwa i szkodę państwa. Karę więzienia odbywał w Nowym Wiśniczu, Mielęcinie i Potulicach. Na skutek petycji mieszkańców Słupca do centralnych władz ZSL w Warszawie, Stanisław Klimczak w dniu 9 lutego 1956r. został zwolniony z więzienia w Potulicach.

Stanisław Klimczak był i jest autorytetem dla wielu mieszkańców Powiśla Dąbrowskiego. Zmarł w dniu 16 lutego 1968r. w Słupcu i tam też został pochowany.

Polskie Stronnictwo Ludowe nawiązujące do tradycji W. Witosa i S. Mikołajczyka zostało reaktywowane w Polsce w 1989r.

 

 

Referat mgr Włodzimierza Piaseckiego pt. „Dobra breńskie rodu Czartoryskich i Konopków” wygłoszony dla słuchaczy Uniwersytetu Trzeciego Wieku 29 maja 2012 roku:

 

Na terenie Brnia – Podborza osadnictwo istniało już w XIV wieku. Twórcą dóbr ziemskich na tym terenie był Piotr Breński herbu Półkozic. Nazwa Breń pochodzi od słowa „brnieje”- błoto, ponieważ teren ten był bagienno podmokły.

Córka Piotra Breńskiego poślubiła Piotra Rozemberskiego herbu Jastrzębiec. Kolejnymi właścicielami majątku breńskiego byli: Odrowążowie, Świerczkowscy, Szafrańcowie, Cikowscy, Ossolińscy, Zebrzydowscy. Jedna z córek Zebrzydowskich wychodzi za mąż za księcia Józefa Karola Czartoryskiego w 1673 roku. Po śmierci księcia Józefa majątek dziedziczy kolejno ks Michał i Józef Czartoryscy. Z majątkiem breńskim ściślej związany jest syn Józefa książę Stanisław Czartoryski, o czym świadczą zapisy chrztów jego dzieci w księgach metrykalnych parafii Olesno z małżeństwa z Anną Morsztynówną: Celestyna ur. 1737 r. Jan Klemens ur. 1739 r. Jan Jakub ur. 1741 r. Helena Hieronima ur. 1742 r. Kazimierz ur. 1758 r.

Książę Stanisław Czartoryski wystarał się w 1746 r. u króla Augusta III Sasa aktu lokacyjnego miasta na terenie swego majątku breńskiego miasto do lokacji, którego jak się okazało nigdy nie doszło.

Natomiast książę Józef Klemens Czartoryski zakłada w latach 1750 - 1760 w sąsiedztwie wzniesionego przez księcia Stanisława Czartoryskiego dworu – pałacu, zakłada park - ogród w stylu francuskim o powierzchni 15 hektarów. Założenie parkowe powstało według projektu wiedeńskiego ogrodnika Erwina Pfaffingera, który po przybyciu do Brania z Wiednia przebywał w majątku Czartoryskich do końca swego życia.

W roku 1786 hrabia Ewaryst Kuropatnicki pisał o parku breńskim: „… jest najpiękniejszym ogrodem w całej Galicji…”

Park breński, stylu francuskiego baroku był geometrycznym założeniem, powstał na planie trzech prostokątów. Na osi głównej znalazł się bosquet (gaik), na osi poprzecznej labirynt otoczony z trzech stron  kanałem wypełnionym wodą. Nad kanałem można było przejść na drugą stronę, po drewnianym mostku. W ścianie boskietu były nisze, w których umieszczone zostały barokowe rzeźby. Między niszami znajdowały się wejścia do czterech zielonych gabinetów.

Trzy pierwsze części parku: parter, bosqet, i bois, położone jedna za drugą, począwszy od głównego wejścia, tworzyły główną kolumnę, czwarta otoczona kanałem, położona była na prawo od głównej osi i związana  była z osią labiryntów. Osie krzyżowały się w środku półkola zakreślającego linie bosqetu. Obecnie znajduje się tu figura Matki Boskiej.

Ostatnim rodem dziedziczącym dobra breńskie byli baronowie Konopkowie w latach 1786-1945. Majątek został zakupiony od stolnika litewskiego księcia Józefa Klemensa Czartoryskiego w roku 1786 przez barona Jana Konopkę herbu Nowina.

W chwili zakupu majątku przez Jana Konopkę, dwór wybudowany w czasach Stanisława Czartoryskiego już nie istniał ponieważ spłonął, pozostała tylko jedna ściana. Dlatego Jan Konopka na przełomie XVIII i XIX wieku przystąpił do odbudowania dworu by na stałe zamieszkać w zakupionym majątku. Ostatnimi właścicielami Brnia byli do 1945 roku: Jan Franciszek Stanisław Konopka i jego syn Feliks Ignacy Leon Konopka. Natomiast właścicielem oddalonej o 2 kilometry Owczarni był Jan Feliks Maria Józef Konopka.

JAN KONOPKA HERBU NOWINA 1732-1804

Urodził się w 1732 roku, a zmarł w Brniu 19 lipca 1804 roku, pochowany w Kaplicy Bożego Miłosierdzia przy kościele parafialnym w Oleśnie. Otrzymał w 1791 roku godność dziedzicznego barona cesarsko - królewskiego austriackiego. Odziedziczył olbrzymi majątek Mikulińce koło Tarnopola na dzisiejszej Ukrainie, który w II połowie XIX wieku przeszedł na własność Mieczysława Reya z Przecławia, który poślubił baronessę Józefę z Konopków. Żonaty był z hrabianką Moszczeńską, a po jej śmierci poślubił Joannę Przychodzką, z którą miał dwóch synów: Stanisława i Franciszka.           

FRANCISZEK KONOPKA HERBU NOWINA 1763-1841

Urodził się w 1763 roku, syn Jana i Julianny Konopków. Żonaty z Brygidą Jordan Stojowską z Diamentu-Otfinowa. Miał trzy córki: Joannę zamężną za Fihausera, Amelię zamężną za Władysława Stojowskiego i Annę zamężną za Rudzkiego, oraz trzech synów: Feliksa, Prospera, Leona. Zmarł 6 lipca 1841 roku w Brniu i został pochowany na cmentarzu w Oleśnie.

LEON KONOPKA HERBU NOWINA 1801-1880

Urodzony w Gorzycach 1 listopada 1801 roku, syn Franciszka i Brygidy Konopków. Zmarł w Tarnowie 2 lutego 1880 roku, pochowany został na cmentarzu w Oleśnie. Żonaty był z Ewą Anną Wojciechowską. Miał syna Jana i córkę Annę zamężną za Mieczysława Stojowskiego z Diamentu.

JAN KONOPKA HERBU NOWINA 1855-1948

Urodził się 2 grudnia 1855 roku w Tarnowie, zmarł 13 grudnia 1948 roku w Krakowie, syn Leona i Ewy Konopków. Żonaty z hrabianką Anną Krystyną Leontyną Bobrowską. Miał dwie córki: Jadwigę (1880-1966) zamężną za szlachcica czeskiego Karola Dlauhoweskyego von Lagendorfa i Stefanię (1883-1890) oraz synów Feliksa Ignacego Leona (1888-1982) i Jana Marię Leona (1889-1980).

FELIKS KONOPKA HERBU NOWINA 1889-1982

Urodził się 17 lipca 1888 roku w Brniu, zmarł w Krakowie 15 lutego 1982 roku i został pochowany na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie. Ożenił się w 90 roku życia (1978 r.) z Anną Gościej. Był bezdzietny. Jako piąty właściciel majątku breńskiego Konopków, był jednocześnie ostatnim właścicielem Brnia.

Nauki na poziomie szkoły średniej pobierał w gimnazjum św. Anny, a następnie studiował na Wydziale Rolniczym Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz na Akademii Sztuk Pięknych w klasie malarskiej Jacka Malczewskiego, który był przyjacielem Jana Konopki ojca i rodziny Konopków. Słynny malarz Jacek Malczewski gościł wielokrotnie w breńskim dworze Konopków. Namalował portret Jana Konopki ojca, który jest obecnie własnością rodziny. Natomiast dla parafii i kościoła w Oleśnie Jacek Malczewski namalował obraz - wizerunek Jezusa Chrystusa, który został umieszczony w kaplicy Trójcy Świętej przy kościele w Oleśnie. Obraz ten w latach 70-tych został skradziony. Po wojnie Feliks Konopka zamieszkał w Krakowie, był tłumaczem i poeta. Pracował przy konserwacji Ołtarza Wita Stwosza w kościele Mariackim.

JAN MARIA LEON KONOPKA HERBU NOWINA (1889-1980)

Urodzony w Brniu 19 grudnia 1889 roku, syn Jana i Anny Konopków, zmarł w Krakowie w 1980 roku i został pochowany na Cmentarzu Rakowickim. Żonaty był z Marią Gabrielą Iżycką. Miał syna Jana urodzonego w 1920 roku oraz córkę Annę urodzoną w 1924 roku. Był właścicielem majątku Owczarnia znajdującego się w odległości 2 kilometrów od Brnia.

Dwór w Brniu i Owczarni zamieszkany był przez baronów Konopków do 1945 roku. Nowa władza ludowa w 1945 roku w ramach nacjonalizacji i reformy rolnej przejęła majątek, a baronowie Konopkowie musieli opuścić Breń i Owczarnię i udać się do Krakowa.

Przez 159 lat Breń był własnością rodziny Konopków. Był największym majątkiem ziemskim w powiecie dąbrowskim. Jego powierzchnia w 1890 roku gdy właścicielem był Jan Konopka syn Leona, liczyła ponad 6 tysięcy morgów. Do majątku należały następujące miejscowości: Breń, Swarzów, Olesno, Smęgorzów, Sutków, Dąbrówki Breńskie, Ćwików, Gruszów Mały, Podborze, Jadowniki Mokre oraz Miechowice Wielkie. Dwór breński w wyniku przebudowy, która została dokonana w latach 60-tych XX wieku zatarła cechy stylowe tej budowli. Park będący niegdyś perełką krajobrazowo - ogrodową został zaniedbany i zdewastowany.  

Wróć Do góry